बालेन्द्र शाहको UN सम्बोधन: भोटेकोशी बाढीबारे नेपालका प्रधानमन्त्रीले संसारलाई के भने
सेप्टेम्बर २५ मा न्यूयोर्कमा संयुक्त राष्ट्रसंघीय महासभाको मञ्चमा उभिएर बालेन्द्र शाहले पहिलोपटक भाषण गर्ने अधिकांश नेताहरूले नगर्ने काम गरे। विकास र प्रजातन्त्रबारे परम्परागत भूमिकामा नअल्झी उनी सिधै पीडाको कुरामा पसे।
"मैले मृत्यु र विनाशको कुरा गर्नुपर्छ," उनले ८१औं अधिवेशनमा भने, चार हप्ताअघि भोटेकोशी-त्रिशूली क्षेत्रमा आएको बाढीले पहाडी समुदायहरूमा पारेको असर वर्णन गर्दै। यही बाढी — जसलाई उनले "हिमालयन सुनामी" भने — बालेन्द्र शाहको UN भाषणको मूल आधार बन्यो।
उनले सुनाएका तथ्यांक स्पष्ट थिए। १,४०० भन्दा बढी मृत्यु पुष्टि भएको। ६,००० भन्दा बढी बेपत्ता। पुनर्निर्माणको लागत अनुमानित रूपमा कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको लगभग १० प्रतिशत। र नेपाल — जसले विश्वको कुल हरितगृह ग्यास उत्सर्जनको ०.१ प्रतिशत भन्दा पनि कम योगदान गर्छ — अहिले आफूले नबनाएको संकटको मूल्य तिरिरहेको छ।
केवल गुनासो होइन, प्रस्ताव पनि
यो भाषणलाई फरक बनाउने कुरा केवल शोक थिएन। शाहले यसैबाट एउटा ठोस प्रस्ताव अघि सारे — नेपाल, भारत र चीनको संयुक्त नेतृत्वमा हिमालयन जलवायु सहनशीलता संयन्त्र (Himalayan Climate Resilience Mechanism)। सोच सामान्यतया सजिलो देखिन्छ — साझा स्याटेलाइट डाटा, खतरनाक हिमताल अनुगमन, संयुक्त पूर्व-चेतावनी प्रणाली, र प्रकोपमा छिटो सीमापारि सहयोग। तीनै देशले वास्तवमा यो बनाउँछन् कि बनाउँदैनन् त्यो बेग्लै कुरा हो, तर संयुक्त राष्ट्रसंघमै यसको नाम राख्नुले यो छलफल सुरु गर्न दबाब सिर्जना गर्छ।
उनले बाढीपछि सहयोग गरेकोमा भारत र चीनलाई नाम लिएरै धन्यवाद पनि दिए, त्यसपछि अझ कठिन माग राखे — ऋण होइन, अनुदानमा आधारित जलवायु वित्त। "Loss and Damage Fund" लाई "अत्यन्त अपर्याप्त" भन्ने उनको भनाइ स्पष्ट थियो। घर जलिरहेको बेला परिवारलाई पचास फारम भर्न लगाउनु हुँदैन भन्ने उनको तुलना पनि उत्तिकै स्पष्ट थियो।
किसान र युद्धको तुलनाले ध्यान तान्यो
बालेन्द्र शाहको UN भाषणको जुन अंशले सबैभन्दा चाँडो चर्चा पायो, त्यो थियो सैन्य लजिस्टिक्स र खाद्य सुरक्षाबीचको तुलना। मिसाइल र बन्दुक सीमा नाघेर समयमै पुग्छन्, तर नेपाली किसानले समयमा मल पाउँदैन भन्ने उनको तर्कले ध्यान खिच्यो। उनले अमेरिकालाई प्रत्यक्ष नाम लिएनन्। तर संयुक्त राष्ट्रसंघमै, अमेरिकी भूमिमै त्यो लाइन बोल्नुले त्यो नाम नलिनु जानाजान गरिएको जस्तो देखियो।
पशुपतिनाथमा अन्त्य, सबैलाई मन नपरेको छनोट
शाहले नेपालीमा भाषण टुंग्याउँदै पशुपतिनाथ र बुद्धको नाम लिए — ऐतिहासिक रूपमा राजतन्त्रसँग जोडिएको र पूर्वराजा ज्ञानेन्द्रले पनि प्रयोग गर्दै आएको शैली। यसमाथि प्रतिक्रिया मिश्रित छ। कतिपयले यसलाई नेपाली सांस्कृतिक पहिचान विश्व मञ्चमा ल्याउने प्रयासका रूपमा हेरे। प्रसाईं लगायत अरूले भने, असफल नेतृत्वको आलोचनामा बनेको भाषणलाई धार्मिक समापनकै आवश्यकता थियो कि भन्ने प्रश्न उठाए, किनभने अझ समावेशी अन्त्यको विकल्प पनि उपलब्ध थियो।
जे होस्, भाषणको अन्त्यतिर शाहले दोहोर्याएका छ शब्द — राहत, पुनर्स्थापना, पुनर्निर्माण, जिम्मेवारी, क्षतिपूर्ति, सहनशीलता — उनले कसरी भाषण टुंग्याए भन्ने बहसभन्दा बढी समय टिक्ने सम्भावना छ।
अब के हुन्छ, त्यो भाषणभन्दा बढी महत्त्वपूर्ण छ
संयुक्त राष्ट्रसंघमा दिइएको भाषणले आफैं पैसा ल्याउँदैन। नेपालले अब हिमालयन जलवायु सहनशीलता संयन्त्रलाई प्रस्तावबाट वास्तविक सम्झौतामा लैजानुपर्छ — भारत र चीनसँगै। साथै Loss and Damage Fund सम्बन्धी छलफललाई पहिले नपुगेको ठाउँसम्म पुर्याउनुपर्छ। यो सरकार यति नौलो छ — शाहले आफैंले "सबैभन्दा निष्पक्ष चुनाव" भनेको मार्च महिनामा मात्र निर्वाचित — कि वास्तविक परीक्षा न्यूयोर्कमा उनले के भने भन्नेमा होइन, क्यामेरा बन्द भएपछि उनको सरकारले त्यसलाई के गर्छ भन्नेमा हुनेछ।
