काठमाडौं उपत्यकाको सार्वजनिक यातायात प्रणालीमा नयाँ प्रविधिको प्रयोग गर्दै ‘डिजिटल भुक्तानी प्रणाली’ (Cashless/Smart Fare System) सञ्चालनमा आएको छ। लामो समयदेखि खुद्रा पैसाको झन्झट, भाडादरमा चालक-सहचालकसँग हुने विवाद र टिकट नपाउने समस्या झेलिरहेका यात्रुहरूका लागि यो कदम एक महत्त्वपूर्ण सुधार मानिएको छ।
काठमाडौंका सार्वजनिक बसमा डिजिटल भुक्तानी: आधुनिकतातर्फ मोडिँदै सहरी यातायात
काठमाडौं उपत्यकालाई ‘स्मार्ट सिटी’ बनाउने योजनाअनुरुप सार्वजनिक यातायातमा प्रविधिमैत्री भुक्तानी व्यवस्था भित्र्याइएको हो। फिनटेक इन्टरनेसनल (FinTech International) तथा उपत्यकाका विभिन्न यातायात व्यवसायी समितिहरूको सहकार्यमा बसहरूमा NFC आधारित स्मार्ट कार्ड, अफलाइन QR प्रणाली र भ्यालिडेटर मेसिन (Validator Machine) जडान गर्न थालिएको छ।
यो प्रणाली कसरी काम गर्छ?
यस डिजिटल भुक्तानी प्रणालीमा यात्रुहरूले दुई तरिकाबाट भाडा तिर्न सक्छन्:
ट्याप-इन र ट्याप-आउट स्मार्ट कार्ड (Tap-In / Tap-Out Smart Card):
यात्रुहरूले बस चढ्दा दैलोमा राखिएको भ्यालिडेटर मेसिनमा आफ्नो स्मार्ट कार्ड ‘ट्याप’ (स्क्यान) गर्छन्।
ओर्किने बेलामा पुनः ट्याप गरेपछि जिपिएस (GPS) र जियो-फेन्सिङ (Geo-fencing) प्रविधिले यात्रुले यात्रा गरेको दूरी स्वचालित रूपमा गणना गरी तोकिएको भाडा रकम मात्र कार्डबाट काट्छ।
अफलाइन QR कोड (Offline QR Payment):
इन्टरनेट नभएको अवस्थामा पनि यात्रा सहज बनाउन ‘अफलाइन QR’ को व्यवस्था गरिएको छ। यात्रुले पहिले नै मोबाइल एपमा QR कोड जेनेरेट गरेर बसको मेसिनमा स्क्यान गरी भाडा भुक्तानी गर्न सक्छन्।
यात्रुहरूले बस चढ्दा दैलोमा राखिएको भ्यालिडेटर मेसिनमा आफ्नो स्मार्ट कार्ड ‘ट्याप’ (स्क्यान) गर्छन्।
प्रमुख फाइदाहरू
खुद्रा पैसाको झन्झट अन्त्य: १५, १७ वा २२ रुपैयाँ भाडा हुँदा खुद्रा फिर्ता नपाउने वा सहचालक र यात्रुबीच हुने दैनिक भनाभन पूर्ण रूपमा रोकिनेछ।
पारदर्शिता र राजस्व सुरक्षा: बस व्यवसायीहरूका लागि हरेक यात्रुको भाडा सोझै बैंक खातामा जम्मा हुने भएकाले आर्थिक पारदर्शिता कायम हुन्छ।
छुट व्यवस्थामा सहजीकरण: विद्यार्थी, ज्येष्ठ नागरिक तथा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि परिचयपत्र अनुसारको सहुलियत (छुट) स्वतः प्रणालीबाटै लागू हुने गरी डिजिटल कार्ड उपलब्ध गराइन्छ।
रियल-टाइम ट्र्याकिङ: उपत्यकामा सञ्चालित ‘KTM Public Transport’ एपमार्फत यात्रुहरूले बस कुन ठाउँमा आइपुग्यो भनेर मोबाइलमै हेर्न सकिने व्यवस्था मिलाइएको छ।
विस्तार र चुनौतीहरू
हाल ऋद्धिसिद्धि यातायात, नेपाल राष्ट्रिय सार्वजनिक यातायात लगायतका केही मुख्य रुटहरूका बसमा यो प्रणाली सुरु भइसकेको छ र यसलाई उपत्यकाभरिका सबै सार्वजनिक गाडीहरूमा अनिवार्य गर्ने लक्ष्य राखिएको छ।
तथापि, सबै वर्गका नागरिकसम्म कार्डको पहुँच पुर्याउनु, डिजिटल साक्षरता बढाउनु, र पुराना यातायात व्यवसायी तथा सहचालकहरूलाई प्रविधिसँग अभ्यस्त गराउनु यसको मुख्य चुनौती देखिन्छ।
निष्कर्ष
काठमाडौंका सडकमा डिजिटल भाडा प्रणालीको सुरुवात हुनु भनेको सार्वजनिक यातायात क्षेत्रलाई व्यवस्थित र प्रविधिमैत्री बनाउने दिशामा ठूलो फड्को हो। यदि यसलाई प्रभावकारी रूपमा सबै रुटमा लागू गर्न सकियो भने यसले काठमाडौंको सहरी यात्रालाई अझ सहज, सुरक्षित र आधुनिक बनाउने निश्चित छ।
